Marsjańskie piaski nie są nieruchome: wiatr przesuwa zmarszczki i wydmy, a na stromych zboczach dochodzi do osuwania się ziaren. Kamery orbiterów i łazików pozwalają śledzić te zmiany oraz rozpoznawać podejrzane zagłębienia terenu. Nie ma jednak potwierdzenia, że na Marsie działa czujnik, który automatycznie ostrzega łazik przed zapadliskiem. Takie ostrzeżenie wymagałoby nie tylko obrazu powierzchni, lecz także wiarygodnej oceny, czy dalsza jazda jest bezpieczna.
Co dzieje się z marsjańskim piaskiem?
Choć atmosfera Marsa jest rzadka, wiatr potrafi przenosić piasek. Widać to na zdjęciach tego samego miejsca wykonywanych w różnych terminach: grzbiety zmarszczek zmieniają położenie, a niektóre wydmy stopniowo się przesuwają. W części badanych obszarów ruch form piaskowych sięga kilku metrów rocznie. Nie oznacza to jednak, że każdy fragment piaszczystej powierzchni jest równie aktywny — obserwowano również miejsca, w których zmian nie wykryto.
Wyraźny przykład pochodzi z pola wydm Nili Patera. Badacze porównali zdjęcia wykonane przez kamerę HiRISE na orbiterze Mars Reconnaissance Orbiter w odstępie 105 dni. Po precyzyjnym dopasowaniu obrazów stwierdzili, że niektóre zmarszczki piaskowe przemieściły się w tym czasie o ponad 4,5 m. Kamera nie mierzyła ruchu ziaren bezpośrednio; pomiar wynikał z porównania położenia form widocznych na kolejnych fotografiach.
Ruch piasku można dostrzec także z bliska. Łazik Curiosity badał pole wydm Bagnold, gdzie sfotografował drobne zmarszczki oraz większe formy, których grzbiety dzieli około 3 m. Takie obserwacje pomagają zrozumieć, jak marsjański wiatr kształtuje powierzchnię. Dla planowania przejazdu ważne jest natomiast rozróżnienie między tym, co pokazuje pojedyncze zdjęcie — ukształtowaniem terenu w danej chwili — a tym, co ujawnia seria zdjęć: zmianą zachodzącą w czasie.
Piasek może osuwać się również po stromym, zawietrznym zboczu wydmy. W rejonach objętych sezonowym lodem dodatkową rolę może odgrywać gaz uwalniany podczas jego zanikania. Przepływ gazu pod warstwą lodu destabilizuje piasek; na późniejszych zdjęciach widać wtedy nowe nisze osuwiskowe i osady u podnóża stoku. Osuwisko na wydmie to jednak nie to samo co zapadlisko — oba zjawiska mogą zmienić wygląd terenu, lecz nie należy przypisywać im tej samej przyczyny.
Jak kamery pomagają rozpoznać zagrożenie?
Obserwacja z orbity daje szeroki obraz okolicy. Zdjęcia HiRISE pozwalają badać układ wydm, zboczy i zagłębień, a po zestawieniu obrazów z różnych terminów — sprawdzać, gdzie powierzchnia się zmieniła. To przydatne przy wyborze obszaru do dalszych badań. Orbiter nie zastępuje jednak oględzin z poziomu gruntu: cień, strome krawędzie czy drobne nierówności mogą utrudniać ocenę tego, co znajduje się bezpośrednio przed kołami łazika.
Kamery łazika dostarczają takiego bliższego widoku. Mogą pokazać kształt stoku, powierzchnię piasku i przeszkody na przewidywanej trasie. Samo zdjęcie nie mówi jednak wszystkiego o podłożu. Z wyglądu nie zawsze da się ocenić, jak głęboki jest luźny piasek ani czy widoczne zagłębienie łączy się z przestrzenią pod powierzchnią. Dlatego rozpoznanie formy terenu i ocena ryzyka przejazdu to dwa odrębne zadania.
Przy analizie obrazu liczy się też sposób porównania zdjęć. Aby stwierdzić, że piasek rzeczywiście się poruszył, trzeba dopasować fotografie do nieruchomych punktów odniesienia. Inaczej różnica kąta obserwacji lub oświetlenia mogłaby zostać uznana za zmianę powierzchni. Pomiar z Nili Patera był możliwy właśnie dzięki precyzyjnemu zestawieniu obrazów, a nie jedynie pobieżnemu obejrzeniu fotografii „przed” i „po”.
Czy ciemne zagłębienie jest zapadliskiem?
Nie każde ciemne miejsce na zdjęciu Marsa oznacza otwór prowadzący pod powierzchnię. W grę mogą wchodzić cień, ukształtowanie stoku albo rzeczywiste zagłębienie. Nawet jeśli obiekt wygląda jak wejście do jaskini, zdjęcie z orbity nie rozstrzyga, jak rozległa jest przestrzeń poniżej ani czy jej krawędzie są stabilne.
Kamera THEMIS na orbiterze Mars Odyssey pomogła wskazać siedem kandydatów na wejścia do jaskiń w rejonie wulkanu Arsia Mons. Ich średnice oszacowano na 100–225 m, a minimalne głębokości na 68–130 m. Są to rozpoznane z orbity obiekty wymagające ostrożnej interpretacji, nie zaś potwierdzone bezpieczne wejścia. Właśnie dlatego określenie „kandydat” ma znaczenie: oddziela to, co widać i można oszacować, od tego, czego obraz jeszcze nie dowodzi.
Zapadlisko lub otwór związany z pustką pod powierzchnią stanowi inny problem niż przemieszczająca się wydma. Zdjęcia ruchu piasku dowodzą aktywności powierzchni, ale same w sobie nie wskazują ukrytej jaskini. Z kolei fotografia głębokiego otworu nie dowodzi, że pobliski piasek się osuwa. Łączenie obu obserwacji w jedną opowieść o „piasku, który nagle się zapada”, byłoby zbyt daleko idącym uproszczeniem.
Od obserwacji do ostrzeżenia dla łazika
Czujnikiem można nazwać kamerę, która zbiera dane o terenie, ale zebranie danych nie jest jeszcze alarmem. Aby system mógł ostrzec przed zapadliskiem, musiałby rozpoznać potencjalnie niebezpieczną formę, oszacować niepewność takiej oceny i powiązać wynik z planowaną trasą. W przypadku zagłębienia szczególnie trudne są zacienione wnętrze, strome ściany oraz możliwość, że obraz nie pokazuje rzeczywistego kształtu jego dna.
W koncepcjach przyszłej eksploracji rozważa się wykorzystanie aktywnych czujników, na przykład lidaru. Taki instrument wysyła sygnał i na podstawie jego odbicia pomaga określać geometrię otoczenia, co mogłoby uzupełniać obrazy z kamer, zwłaszcza tam, gdzie cień utrudnia oglądanie powierzchni. Opisy tych rozwiązań dotyczą jednak możliwości badania trudnego terenu, a nie potwierdzonego działania marsjańskiego systemu ostrzegającego przed zapadliskami.
Najtrafniej więc mówić dziś o rozpoznawaniu terenu i wykrywaniu zmian. Obserwacje z orbity pokazują, gdzie piasek migruje oraz gdzie znajdują się zagłębienia warte dalszej uwagi. Zdjęcia łazika dostarczają szczegółów z bliska. Dopiero połączenie takich pomiarów z oceną ryzyka mogłoby stworzyć podstawę ostrzeżenia przed wjazdem w niebezpieczne miejsce — bez utożsamiania każdej wydmy, osuwiska czy ciemnej plamy z zapadliskiem.
Przeczytaj również:
- http://titulo.pl/mleko-kozie-a-alergie-pokarmowe/
- https://titulo.pl/jak-samodzielnie-oczyscic-syfon-w-umywalce-do-przyczepy-kempingowej-by-uniknac-zapachow/
- http://titulo.pl/przewodnik-po-najpopularniejszych-napojach-bezalkoholowych/
- http://titulo.pl/jak-temperatura-serwowania-wplywa-na-doznania-smakowe-twoich-ulubionych-kieliszkow/
- http://titulo.pl/swieta-za-granica-jak-spedzic-boze-narodzenie-na-poludniu-europy/
- https://titulo.pl/jak-komponowac-posilki-wspierajace-walke-z-przewleklym-zmeczeniem/
- http://titulo.pl/odpowiedzialna-moda-a-zdrowe-zycie-polaczenie-ktore-zmienia-branze/
- http://titulo.pl/jak-uprawiac-rosliny-w-szklarniach-przydomowych-przewodnik-dla-poczatkujacych/
